ستاره قطبی
در نیمکرهٔ شمالی زمین ستارهٔ قطبی (ستارهٔ شمالی، ستارهٔ جدی) با تقریب بسیاری خوبی جهت شمال جغرافیایی را نشان میدهد؛ یعنی اگر رو به آن بایستیم، درست به سمت شمال ایستادهایم. برای یافتن ستارهٔ قطبی روشهای مختلفی وجود دارد:
- به وسیلهٔ ستارههای ملاقهای شکل «دب اکبر» (صورت فلکی هفت برادران): هر گاه دو ستارهٔ پایانی پیالهٔ ملاقه را به هم وصل کنیم، و 5 برابر فاصلهٔ میان دو ستاره به سمت بالا ادامه دهیم، به ستارهٔ قطبی میرسیم.
- به وسیلهٔ ستارههای W شکلِ «ذاتالکرسی»: هرگاه وسط W را حدود 5 برابر فاصلهٔ دو ستارهٔ اضلاع آن به سوی بالا ادامه دهیم، به ستارهٔ قطبی میرسیم. ذاتالکرسی نسبت به دب اکبر به ستارهٔ قطبی نزدیکتر است، ولی یافتن آن در آسمان مشکلتر است.
- ستارهٔ قطبی، خود آخرین ستارهٔ دستهٔ ملاقهٔ صورت فلکی ملاقهای شکل «دب اصغر» است.
زمین دور محوری فرضی که از شمال و جنوب کرهٔ زمین میگذرد میچرخد. این چرخش زمین موجب میشود که ما تصور کنیم همهٔ ستارههای آسمان حول محوری میچرخند(حرکت ظاهری دارند)، که در محل محور گردش آنها ستارهٔ قطبی میدرخشد؛ ستارهٔ پرنوری که جایش در آسمان ثابت است. دلیل عدم حرکت ظاهری ستارهٔ قطبی این است که این ستاره در امتداد محور چرخش زمین قرار دارد.
- در شب میتوان به وسیلهٔ ستارهٔ قطبی و دب اکبر زمان را تشخیص داد. روش آن در مدخل ساعت ستارهای آمده است.
همچنین توسط ستاره قطبی میتوانیم که عرض جغرافیایی را تعیین کنیم.
روشهای تعيين شمال
رو شهای تعيين شمال (بدون وسيله)
انواع شمال:
1- شمال جغرافیایی يا شمال حقيقی كه امتداد قسمتی از نصف النهار است كه از قطب شمال مي گذرد.
2- شمال مغناطيسی كه هميشه امتداد عقربه مغناطيسی قطب نما در حالت آزاد رو به آن قرار دارد.
3- شمال شبكه كه امتداد محور y ها در روی نقشه استاندارد می باشد.
پیدا كردن شمال به طرف زير امكان پذير می باشد:
1- شاخص آفتابی:
خورشيد همیشه بامداد از شرق طلوع می كند ظهر در جنوب است و شامگاهان در مغرب غروب می كند. بنابراين با دانستن هريک از جهات شمال را می شود پیدا كرد يعنی موقع طلوع آفتاب اگر طوری بايستیم كه دست راست ما به طرف خورشيد باشد و دست چپ باختر و روبروی ما شمال و پشت سر ما جنوب خواهد بود.
2- عقربه های ساعت:
الف) در منطقه معتدل شمالی: در كشور ایران كه در اين منطقه واقع شده بطریق زير عمل می كنيم:
ابتدا ساعت خود را روی وقت صحیح تنظيم كرده و بطور افقی نوک عقربه ساعت نما را به طرف آفتاب قرار می دهیم بطوريكه عقربه سايه خود را بپوشاند در این حالت نيمساز زاويه بین عقربه ساعت شمار و عدد 12 ساعت سمت جنوب را نشان می دهد.
ب) در منطقه معتدل جنوبی: ابتدا ساعت را روی وقت دقيق تنظيم كرده و بطور افقی عدد 12 را در مقابل خورشيد قرار می دهيم نيمساز زاويه بين عدد 12 و عقربه ساعت شمار امتداد شمال را نشان می دهد.
3- خز ه درختان و تنه بريده درختان:
قسمتی از درخت كه خشک می باشد محلی است كه خورشيد به آن تابيده است يعنی قسمت جنوب و قسمت ديگر كه مرطوب است و خزه بسته است منطقه ای است كه خورشيد به آن تابيده است بنابراين خزه نشان دهنده شمال خواهد بود.
همچنين در برش عرضی درختان قسمتی كه خطوط دايره ها بيشتر باشد، جنوب و قسمتی كه اين دايره ها تراكم بیشتری داشته باشند و سمت شمال را نشان می دهد.
4- مسجد و قبرستان مسلمین:
با توجه به اینکه در مساجد مسلمین محراب به طرف قبله می باشد با توجه به انحراف قبله از جنوب می توان جهات اصلی را شناسایی نمود. همچنین با توجه به اینکه میت به شانه راست رو به قبله دفن می گردد. در قبرستان مسلمین می توان جهت را شناسایی نمود.
5- تپه ماهورها
در تپه ماهورها سمتی از تپه ها که دارای برف بوده و مرطوب است منطقه ای است که در مقابل تابش آفتاب قرار نمی گیرد، شمال محسوب می شود و قسمتی که خشک می باشد و خورشید به آن تابیده است جنوب می باشد.
6- اشکال ماه:
در مدت 30 روز، ماه از هلال شروع می شود و تا روز 13 و 14 و 15 به دایره کامل (بدر) می رسد و دوباره بصورت هلال می گردد و ناپدید می شود. با توجه به تغییر شکل ماهن، به ترتیب بالا می توان جهت ها را پیدا کرد. در نیمه اول که ماه در هلال شروع و به بدر ختم می شود، ماه بطور متوسط از غروب تا نیمه شب در آسمان قاب رؤیت است و برآمدگی هلال به طرف غرب و قسمت داخلی قوس آن به طرف شرق است. با ادامه دادن فرضی امتداد ماه تا افق، جهات مذکور به دست می آید.
در نیمه دوم که ماه از حالت بدر کامل به هلال می رسد، برآمدگی هلال ماه به طرف شرق و قسمت داخلی آن به طرف غرب قرار می گیرد و از نیمه شب الی صبح در آسمان قابل رؤیت است. بنابراین اگر در نیمه اول ماه باشیم برآمدگی ماه به سمت مغرب است و اگر در نیمه دوم ماه باشیم (از روز 16 به بعد) برآمدگی ماه به سمت مشرق است.
نکته: چنانچه نمی دانیم در نیمه اول هستیم یا نیمه دوم دو طرف ماه را از بالا به پایین وصل می کنیم چنانچه حرف P شد نیمه اول و اگر حرف q شد نیمه دوم است.
7- ستارگان:
با توجه به اینکه ستاره قطبی (Polaris) جهت شمال را نشان می دهد، به وسیله این ستاره می توان سایر جهات را نیز پیدا نمود.
ستاره قطبی ستاره ای نسبتاً نورانی بوده و اطراف آن تا شعاع زیادی ستاره ای دیده نمی شود و دقیقاً در امتداد محور زمین قرار دارد.
برخی از روشهای پیدا کردن ستاره قطبی در ادامه آمده است:
الف- مجموعه ستاره دب اکبر "خرس بزرگ":
دب اکبر به مجموعه 7 ستاره که به شکل آبگردان می باشد که اگر آبخور آن را به اندازه 5 برابر امتداد دهیم به ستاره قطبی خواهیم رسید.
ب- مجموعه ستاره ذات الکرسی به شکل W می باشند. اگر ستاره وسط را امتداد دهیم به ستاره قطبی می رسیم.
از آنجا که دب اکبر و ذات الکرسی مقابل یکدیگر می باشند، یکی از این دو صور فلکی حتماً قابل رؤیت خواهند بود.
8- صورت فلكى خوشه پروين:
دسته اى ستاره در حدود پانزده عدد در يک جا به شكل خوشه انگور ديده مى شود كه به آن خوشه پروین مى گويند. اين ستارگان مانند خورشيد از شرق به طرف غرب در حركت ديده مى شوند، ولى در همه حال همه وقت، دم آن به طرف مشرق است.
9- ساير روشها: )
روش ديگر از روى شناسایى پرنده هاى مهاجر است. در دشت هاى مركزی ایران به طور معمول در بهار اگر پرنده ها از جنوب به شمال و در پاييز از شمال به جنوب پرواز مى كنند.
مورچه هاى بزرگ بيابان معروف به مورچه خاكى يا خر مورچه يا مورچه گاز گير (در لحجه هاى مختلف) مى توانند بسيار مفيد باشند. با تعقيب كردن يكى از آن ها تا لانه شان بروید و ورودى آن را پیدا كنيد. لانه اين مورچه ها سوراخ شان اكثراً رو به شمال است. يعنى متمايل به شمال است. علت آن هم نتابيدن مستقيم نور آفتاب به داخل لانه شان است.
همچنين جهت خاكريز لانه مورچه ها رو به جنوب مى باشد.
اگر سوسک مصرى ديديد كه گلوله ای از پهن خشک را مى غلتاند و با خود مى برد اگر دو سوسک بودند بدانيد كه (در ايران) به سمت غرب مى روند اما اگر يک سوسک بود ممكن است به هر جهتى برود.
روش ديگر از روى لانه مورچه های سرخ است. اگر لانه اى از مورچه های سرخ پيدا كرديد به جهت سوراخ آن اعتماد نكنید بلکه لانه را بدون تخریب قسمت هاى زيرين بكنيد. اگر توانستيد حفره اى را كه لاروهاى مورچه قرمز در آن نگهدارى مى شوند پيدا كنيد به فاصله 50 سانت اطراف آن را كنده و سعى كنيد دومين محل نگهدارى لاروها را پيدا كنيد. اگر هر دو محل متعلق به 1 لانه باشند محل اين 2 قسمت نگهداری لارو ها در امتداد شمال جنوب است. يعنى اگر خطى را بين 2 محل نگهدارى رسم كنيد آن خط امتداد شمال جنوب را نشان مى دهد.
روش بعدى چشيدن خاک است- اگر توانستيد مسيرى باقى مانده از يک جريان قديمى آب مانند نهر يا جوى خشک شده اى را در روى يک شيب پيدا كنيد (در بيابان) اگر خاک پايين شيب آن شورتر از خاک بالاى شیب بود بدانيد كه شيب به ست جنوب است. اما اگر شورتر نبود دلیل بر به سمت شمال بودن شيب نيست.
در شب يک مار صحرایی را دنبال كنيد. اگر اثر مانده بر شن ناشى از حركت آن كه مانند زیگزاگ است نامتقارن بوده و شيب زيگزاگ هاي یک طرف (راست) از زيگزاگ هاى چپ بیشتر بود بدانيد مار به سمت شرق (طلوع آفتاب بعدى) حركت مى كرده است. اما اگر زیگزاگ حرکت آن منظم بود مى تواند به هر جهتی باشد.